Նոյեմբերի առաջին օրերուն, Պոլիս, տեղի ունեցաւ ակադեմական բնոյթի միջազգային գիտաժողով մը` «Իսլամաց(ու)ած հայերու մասին», մասնակցութեամբ բազմատասնեակ զեկուցողներու եւ ներկայութեանը` հարիւրաւոր ունկնդիր-հետեւողներու, եւ որ նաեւ սփռուեցաւ համացանցով:

    Աթենահայ Յարութիւն Քիւրքճեան, իբրեւ մշակութային դիտորդ Պոլիս մեկնած եւ հետեւած ըլլալով գիտաժողովին, հոս կը պատասխանէ «Ազատ Օր»-ի հարցումներուն` փորձելով պարզաբանել անհատական թէ հաւաքական պատկերացումներ խախտող այս նոր երեւոյթը…

    Հ.- Կրնա՞ք յստակացնել, թէ գիտաժողովը ինչպիսի՞ նախաձեռնութիւն էր…

    Պ.- «Իսլամաց(ու)ած հայերու մասին» գիտաժողովը նախաձեռնութիւնն էր «Հրանդ Տինք հիմնարկ»-ին, գործակցաբար Վոսփորի («Պողազիչի») համալսարանի եւ Մալաթիահայոց միութեան (այս վերջինը` Թուրքիոյ հայութեան նոր կամ նորազարթ հայրենակցական միութիւններէն մէկն է): Կը վայելէր հովանաւորութիւնը նաեւ այլ կազմակերպութիւններու` միջազգային կարեւոր «ոչ կառավարական»ներու: Տեւեց շաբաթ 2 նոյեմբերի առաւօտէն մինչեւ երկուշաբթի 4 նոյեմբերի երեկոն` յանգելու համար եզրափակիչ կլոր սեղանի մը եւ Ֆորումի մը: Ասոնք աւելի եւս յստակացուցին ձեռնարկին միտումները, ուղղութիւնները:

    Ճշդեմ, որ գիտաժողովի տիտղոսին փակագծեալ ու-ով ձեւը` «իսլամաց(ու)ած», կազմակերպիչներուն բնորոշումն էր` պաշտօնական յայտագիրի կողքին վրայ:

    Հ.- Ինչպէ՞ս կրնաք սահմանել այդ միտումները…

    Պ.- Ասոնք արդէն ծանօթ էին եւ յստակ բանաձեւուեցան կրկին շաբաթ առտուան բացումին: Յանուն հիմնարկի խօսող Ռաքէլ Տինքը, ապա հիւրընկալ համալսարանի նախագահուհին, ինչպէս եւ գլխաւոր հովանաւոր «Մալաթիահայտէր»-ի նախագահը կամ հիմնարկի մէկ ուրիշ վարող դէմք ակադեմական Այշէ Կիւլ Ալթընայը, միահամուռ կեդրոնացան մէկ հաստատումի եւ վճիռի շուրջ, Թէ` «այս երեք օրերուն պիտի ըսուին ամբողջ դար մը Թուրքիոյ տարածքին գիտցուած, բայց կամաւոր անգիտացուած ճշմարտութիւններ. իրենց փսփսուքները պիտի բարձրաձայնեն «սուրի մնացորդներ»-ը (արհամարհական բնորոշում, որ դեռ մինչեւ հիմա` դահիճ ու մեղսակից սերունդներ, Թուրքիոյ խոր ծալքերուն մէջ, կը գործածեն վերապրող այս զանգուածին համար):

    Համալսարանի նախագահուհին յատկապէս, իր կողմէ, կը շեշտէր, որ «հպարտութեամբ կը հիւրընկալէ» խորհրդաժողովը, եւ որ` այս դարձակէտէն ետք «ա՛լ ոչինչ առաջուան պէս կրնայ ըլլալ», որ` ձեռնարկը միանգամայն պիտի նպաստէ Թուրքիոյ մէջ հոգեմտաւոր գրաքննութեան վերացման:

    Այշէ Կիւլ Ալթընայ, Ռ. Տինքին պէս, աւելի անմիջականօրէն կը յուզէր բուն Ցեղասպանութեան թեման: Յիշելով Ֆ. Չեթինի գլորած առաջին քարը` «Մեծ մայրս» գործը, ան խորհրդաժողովի նիւթը կը սահմանէր ուղղակի հարցադրումներով, թԷ` ինչո՛ւ իսլամացան մեծ թիւով հայեր, որոնց այսօր «միլիոններով կը հանդիպինք Թուրքիոյ ազգաբնակչութեան մէջ»: Այլ խօսքով, թէ ի՛նչ պատահեցաւ 1915-ին…

    Ուրեմն` նախ քողազերծել Հայոց ցեղասպանութեան այժմէական, դեռ շարունակուող երեսը, ինչ որ շատ կարեւոր է նոյնինքն ցեղասպանութեան այժմէութեան տեսակէտէն. ապա այդ վերահաստատումով եւ իրերալրացման կարգով, Թուրքիոյ մէջ յիշողութիւններու եւ խիղճերու ընդհանրական արթնացումով, արագացնել երկրի ժողովրդավարացման դանդաղ, դեռ յաճախ վտանգուող ընթացքը:

    Բովանդակութիւն

    ժողովասրահի շէնքի մուտքին` Սերգէյ Վարդանեանի եւ Իշխան Չիֆթճեանի հետ

    ժողովասրահի շէնքի մուտքին` Սերգէյ Վարդանեանի եւ Իշխան Չիֆթճեանի հետ

    Եւ գիտաժողովին բովանդակութի՞ւնը… Համապատասխա՞ն էր առաջադրանքներուն կամ ձեր ակնկալութիւններուն…

    Գիտէ՞ք, նախ ըսեմ, որ ինծի դժուար կ՛ըլլայ խօսիլ «ակնկալութիւններուս» մասին, թերեւս ալ` ոչ շատ պարկեշտ: Այնքան նոր է այս հիմնահարցը բոլորի՛ս համար… Ուրեմն դիւրին չէ յստակ գնահատել անոր ընթացքը, նաեւ` այս ձեռնարկին նպաստը: Հարկ է չաճապարել, դիտել եւ հետեւիլ: Եւ մանաւանդ` անդրադառնալ, որ մեզմէ ոեւէ մէկը իրաւունքը չունի վճիռներ արձակելու հայ ինքնութեան մասին, «յանուն հայութեան»…

    Իսկ բովանդակութի՞ւնը: Յայտագիրին պարզ ակնարկով մը կը նկատուէր արդէն, որ անոր եռօրեայ ծանրաբեռն բովանդակութիւնը պիտի ընթանար բծախնդիր կարգով, արհեստավարժ գիտաժողովներու ոճով, ներառեալ` թրքերէն – անգլերէն երկկողմ անմիջական թարգմանութիւններու համակարգը: Բացման ողջոյններէն ետք, «Ներածական զրոյց»-է մը ետք, շաբաթէն երկուշաբթի, յաջորդական ութ նիստեր քննութեան պիտի առնէին լաւ դասաւորուած հարցեր. Թէ` ի՛նչ հասկնալ իսլամացումով. թէ` օսմանեան հին ու նոր պատմութեան մէջ, ապա յատկապէս` 1915-1918 տարիներուն ի՛նչ ձեւերով ու կարգով ընթացած է բռնի իսլամացումը (ե՛ւ վերլուծումներ, ե՛ւ վկայութիւններ). թէ` այսօր ի՛նչ վերապրուկներ, հաւաքական յիշողութեան ի՛նչ տարրեր (բարքեր, ժողովրդական արուեստներ…)

    կը դիտուին, կը հետազօտուին զանազան վայրերու վերապրողներու մէջ (յատկապէս` Սասուն, Պոնտոս, Տէրսիմ, Ծոփք…). նոյնը եւ` ալեւի եւ քիւրտ միջավայրերու եւ յիշողութիւններու մէջ: Ապա` թէ հոգեբանական ի՛նչ դիտարկումներու առիթ կու տան իսլամացուածներու երկակի, անկայուն ինքնութիւնը, ասոր առթած լարումն ու տառապանքը:

    Հ.- Ուրեմն կրնանք ըսել, որ իբրեւ բովանդակութիւն` ձեռնարկը հասաւ իր նպատակին…

    Պ.- Առհասարակ այդպէս է, ոչ թէ մեր` «դուրսէն դիտող»-ներուս գնահատումով, այլեւ` ըստ կազմակերպիչներուն, անոնց հետ օրը օրին անձնական շփումներու վրայ հիմնուած: Նախ` իսլամացուած հայերու թեմային էական ուղեկից եւ անոր համագիրը կազմող ցեղասպանութեան եզրը երեք օրերու ընթացքին գործածուեցաւ ու շեշտուեցաւ հարիւրաւոր անգամներ: Բայց ձեռնարկը միանգամայն ներկայացաւ իբրեւ ապրող յուշարձան մը` ճանչցուած կամ չճանչցուած բազմահազար առեւանգեալներու յիշատակին, մեծ մասամբ` կիներ ու աղջիկներ,  ներկաներու մէկ կարեւոր մասին մեծ մայրերը: Նուիրուած` անոնց ապրած առանձնութեան, անձկութեան, նաեւ ամօթին` զոհի՛ ամօթին, անարդար բայց իրական (յատկապէս երբ հարց դրուեր է անոնց վերադառնալու, կամ աւելի ուշ` արտասահմանի հարազատներու հետ շփման գալու), անոնց «ցկեանս նահատակութեան»: Արծարծուեցան դեռ` այս ընտանիք-գերդաստաններու ներկայի յաճախակի երկփեղկումը, պառակտումը, «այդ մասին» խօսելու եւ չխօսելու միջեւ…

    Անշուշտ միշտ կարելի է առաւել-նուազ «անտեսուած» թեմաներ գտնել նման ձեռնարկի մը մէջ: Այսպէս, եթէ նշուեցան տարագրուող-սպաննուող հայ ազգաբնակչութեան սեփականութեան աւարումը, բաշխումը, նաեւ` որոշ անձերու ու խաւի մօտ անոր կեդրոնացումը, այսուհանդերձ, տնտեսական գործօնը ունեցաւ միայն պարագայական յիշատակումներ. չտարուեցաւ ընդհանրացումի: Նոյնը` քաղաքական գործօնի մասին,  օսմանեան Թուրքիոյ արեւելեան հայաբնակ նահանգներու կացութիւնը` իբրեւ դժգոհու- թիւններու աղբիւր եւ հետեւող յարաճուն հալածանքներու առիթ, որ նոյնպէս յիշատակուեցաւ միայն պարագայաբար, անուղղակի: Նոյնը դեռ` հալածանքներու եւ յատկապէս ցեղասպանական ձեռնարկին քրտակա՛ն մասնակցութեան մասին, որ մնաց կողմնակի յիշատակման առարկայ` առանց լրիւ ծածկուելու:

    Բայց գիտաժողովին, քողազերծումներու յանդգնութիւնը չէ, որ կը պակսէր, ու նշուած այս սահմանափակումը թերեւս կը բխէր աւելի` թեմայի հրամայականներէն, նիւթին վրայ կեդրոնացումի կարիքէն:

    Հ.- Ուրիշ ըսելիքներ ունի՞ք եզրակացութիւններուն մասին:

    Պ.- Յայտագրային մէկ կարեւոր եզրակացութիւնը այն եղաւ, Ֆեթհիյէ Չեթինի բերնով, որ այս խորհրդաժողովին ստեղծած կամ ուժգնացուցած շարժումը պէտք է յառաջ տարուի միահամուռ ճիգերով` յօգուտ ե՛ւ դարով ինքնութենէ զրկուած «իսլամ-հայ» կամ «ծածուկ-հայ» զանգուածին, ե՛ւ ընդհանրապէս յօգուտ Թուրքիոյ բազմազգ հասարակութեան:

    Եզրակացութենէն բխող պատգամ մըն ալ` ա՛յն, որ ճշմարտութեան բացայայտումը ի վերջոյ զօրացուցիչ է միշտ: Փաստ, որ օր-օրի «հայ ծագումով» անհատներ եւ խումբեր աւելի ու աւելի կը քաջալերուին բացայայտելու եւ ստանձնելու իրենց ինքնութիւնը:

    Հ.- Ունկնդիրներէն` մասնակցութիւն կամ հակազդեցութի՞ւններ…

    Պ.- Բոլոր նիստերուն ուշադիր հետեւեցան բազմահարիւր ունկնդիրներ, կարեւոր թիւ մըն ալ` համալսարանի տուեալ սրահէն դուրս, շէնքի մուտքի բացօթեայ պաստառին, նաեւ ուրիշ սրահներու պաստառներուն վրայ:

    Բայց, բացի ունկնդիր հանրութեան` նիստերուն արձագանգումէն, մանաւանդ զոյգ փակ «Աշխատանոց»ներու նիւթ «հոգեբանական» թեման, ապա «Կրօն եւ ինքնութիւն» կլոր սեղանով բազմաձայն վերլուծումը եւ եզրափակիչ «Թոռներ» ֆորում-զրոյցն էին յատկապէս, որոնք աւելի եւս արծարծեցին մասնակցութիւնը ունկնդիր զանգուածին` յայտնաբերելով անոնց մէջ կարեւոր ներկայութիւնը երէկի «ծածուկ հայ»-երու, կամ «թոռներ»-ու:

    Ուրիշ խօսքով, բոլոր մեր լսած դրսեւորումները դրական էին, մասնակցութիւննե՛ր` բոլորն ալ: Երեւի, «տարբեր» մտածողներ այս պարագային նախընտրած էին մութի մէջ մնալ. ժողովրդավար կամքով բռնկած, լուսամիտ մարդոց հաւաք մը յայտնօրէն իրենց վայրը չէր…

    Comments are closed.

    Featured Video

    JPG

    Posted on Dec - 6 - 2017

    Comments Off on JPG

    Pdf

    Posted on Dec - 6 - 2017

    Comments Off on Pdf

    Word

    Posted on Dec - 6 - 2017

    Comments Off on Word

    Word

    Posted on Dec - 6 - 2017

    Comments Off on Word

    Pdf

    Posted on Dec - 6 - 2017

    Comments Off on Pdf